Leonard Cohen: Kelimeler, Yaralar ve Hallelujah
Leonard Cohen 1934'te Montréal'de doğdu, 2016'da Los Angeles'ta öldü. Seksen iki yıl boyunca şiir yazdı, roman yazdı, plak yaptı, manastırda yaşadı, sahneye çıktı. Ama bütün bu biyografik özetler bir şeyi anlatmakta yetersiz kalır: Cohen'in sanatı, çoğu sanatçınınkinin aksine, yıllar geçtikçe daha iyi hale geldi. Sesi kısılıp derinleştikçe, kelimeleri de öyle oldu.
Başlangıç: Şiir ve Montréal
Cohen edebiyattan geldi. İlk kitabı Let Us Compare Mythologies 1956'da yayımlandı, henüz yirmi iki yaşındayken. Ardından romanlar geldi: The Favourite Game (1963) ve Beautiful Losers (1966). İkinci roman özellikle önemli — Kanada edebiyatının en tuhaf, en radikal, en ısrarcı yapıtlarından biri olarak bugün hâlâ okunuyor.
Ama şiir ve roman onu geçindirmedi. Müziğe geçişi bir tercih kadar bir zorunluluktu da. 1960'ların ortasında, otuzlu yaşlarında, Hidra adasından New York'a taşındı ve folk sahnesine girdi. Judy Collins'in onun şarkılarını kaydederek tanıtması, Cohen'i müzik dünyasının kapısında buldu.
İlk albüm Songs of Leonard Cohen 1967'de çıktı. Ses tüylü, naif, bazen titrek. Ama kelimeler — kelimeler başından beri başkaydı. Suzanne, So Long, Marianne, Sisters of Mercy. Bunlar folk şarkısı değil, şiirdi, müziğe giydirilmiş.
Karanlık Onlarca Yıl
1970'ler ve 80'ler Cohen için hem verimli hem de ağır geçti. Songs of Love and Hate (1971), New Skin for the Old Ceremony (1974), Death of a Ladies' Man (1977) — bu son albüm, Phil Spector'ın aşırı prodüksiyonuyla Cohen'in karanlık minimalizmi arasındaki çarpışmaydı ve Cohen pek memnun kalmadı.
Depresyon, ilişki çöküşleri, para sıkıntısı. Cohen hem yüksek saygınlık görüyor hem de ticari olarak tutunmakta zorlanıyordu. Avrupa'da, özellikle Fransa ve İngiltere'de seyircisi vardı; Amerika onu daha sonra keşfedecekti.
1984'te Various Positions albümünü yayımladı. Columbia Records albümü Amerika'da çıkarmayı reddetti. Bu albümün içindeydi: Hallelujah.
Hallelujah Meselesi
Hallelujah hakkında artık o kadar çok şey yazıldı ki şarkıyı bu yazıdan çok önce duymuş olmak neredeyse zorunlu. Ama şarkının hikâyesi hâlâ şaşırtıcı.
Cohen şarkıyı yazmak için yıllarca uğraştı. Versiyon sayısı konusunda farklı rakamlar dolaşır; kendi söylediğine göre seksen kadar dize yazdı, içlerinden birkaçını seçti. Ve şarkı her on yılda farklı bir anlam kazandı.
John Cale 1991'de kendi versiyonunu kaydetti. Jeff Buckley onu 1994'te Grace albümüne aldı. Buckley'nin versiyonu zamanla dini bir statü edindi — muhtemelen Cohen'inkinden daha çok biliniyor. Ardından yüzlerce cover geldi: Rufus Wainwright, k.d. lang, Alexandra Burke, ve daha niceleri.
Cohen bu ilgiden memnundu ama bazen yorgunluğunu da gizlemedi. Bir röportajda "Artık bu şarkıyı yasaklasalar iyi olur" dedi, y冗談 yaparak ama değil de yaparak.
Şarkının büyüsü nedendir? Kısmen yapısından: sekiz nota, tekrar eden bir akor dizisi, kolay söylenir. Ama asıl güç metindeydi. Cohen Davut'tan, Samsun'dan, kişisel aşk acısından devşirdi; kutsal ile dünyevi arasındaki o çizgide dolaşan kelimeler yazdı. Hallelujah bir zafer değildi, bir teslimiyetti.
Manastır ve Sessizlik
1990'larda Cohen, Zen Budist rahip Joshu Sasaki Roshi'nin yanında Güney Kaliforniya'daki Mount Baldy Zen Center'da beş yıl geçirdi. Keşiş olmadı ama manastır hayatını yaşadı — erken kalkış, meditasyon, yemek yapma, müzikten uzak durmak.
Bu deneyim onu değiştirdi mi? Kesin yanıt vermek güç. Ama 2001'de çıkan Ten New Songs albümü — özellikle Sharon Robinson ile birlikte hazırladığı — sessiz, gece vakti, huzurlu bir sesle geldi. Manastır hayatının izlerini taşıyor gibiydi.
Cohen maneviyatla ilişkisini hiçbir zaman tek bir çerçeveye sokmadı. Yahudi geleneğinden geliyordu, Zen pratiğine yöneldi, Hristiyan ikonografisini kullandı. Ama hiçbiri onun için bir cevap değil, bir soru sormak için kullandığı dildi.
Yeniden Sahneye: Ekonomik Felaket ve Dönüş
2004'te, Cohen'in eski menajerinin hesaplarını boşalttığı ortaya çıktı. Emeklilik birikimlerinin neredeyse tamamı yok olmuştu. Yeniden çalışmak zorundaydı — hem ekonomik hem de başka bir nedenle.
2008'de sahneye döndü. Tur, iki yıldan fazla sürdü, otuzdan fazla ülkeyi kapsadı. Ve o turneler, müzik tarihinin en iyi sahne gösterilerinden bazıları olarak anıldı. Üç saati aşkın setler, neredeyse durmaksızın. Cohen yetmiş dört yaşındaydı.
İzleyenler bir şeyde hemfikir: o turlar, Cohen'i saygın bir sanatçı olmaktan efsaneye dönüştürdü. Avrupa, Kuzey Amerika, Avustralya — her yerde satış rekoru.
Son Dönem: You Want It Darker
Cohen 2016'nın Ekim ayında, seksen iki yaşında, You Want It Darker albümünü yayımladı. Kasım ayında öldü.
Albüm ölümü bilerek yapılmış gibi hissettiriyor. Açılış şarkısının adı You Want It Darker. Sinagog korosuyla kaydedilmiş, Tanrı'ya konuşuyor, hesap soruyor ya da hesap veriyor:
Hineni, hineni — işte buradayım
Hineni İbranice'de "işte buradayım" demek. İbrahim, Musa, İsmail — hepsi bunu söyledi Tanrı'ya. Cohen de söyledi.
Leaving the Table, It Seemed the Better Way, Treaty — albümün her şarkısı bir bakıma veda, ama ucuz bir veda değil. Öfkeli, sorgulayan, zaman zaman teslim olan bir ses.
Son şarkı String Reprise / Treaty. Biter.
Miras: Kelimeler Kalır
Cohen'in etkisi ölçülmesi güç bir şey. Nick Cave açıkça ondan beslendiğini söylüyor. Radiohead'in bazı şarkılarında yankısı var. Kültürde Hallelujah o kadar yere sızdı ki artık onu duymak bazen klişe hissettiriyor — ama bu şarkının değil, onu kullananların meselesi.
Ama asıl miras belki de müziğinde değil, tutumunda. Cohen hiçbir zaman umursanmak için acele etmedi. Yavaş yazdı, az yazdı, ama bırakmadı. Depresyonu gizlemedi, başarısızlığını gizlemedi, yaşlılığını gizlemedi. Her albümde onun sesini duyuyorsun — sesi değişiyor, ama ses. Değişmeyen bir dürüstlük var.
Şiirlerinden birinde şöyle bir dize var:
Ring the bells that still can ring
Forget your perfect offering
There is a crack in everything
That's how the light gets in
Kırıklarda ışık girer. Cohen bütün kariyerini bu fikrin üzerine kurdu.